Gigantyczny wielokropek opowie o traumie getta

Czy o tragedii warszawskiego getta można mówić językiem reklamy? Niebawem sprawdzą to artystki Anna Baumgart i Agnieszka Kurant. W miejscu znanej z czasów okupacji drewnianej kładki na ulicę Chłodną wywieszą srebrzyste balony tworzące znak wielokropka.

Kładka jest jednym z najważniejszych symboli warszawskiego getta. Zbudowana na polecenie Niemców w 1942 r. spinała dwie części zamkniętej żydowskiej dzielnicy (tzw. małe i duże getto), rozdzielone "aryjską" ulicą Chłodną. Stała w pobliżu skrzyżowania z Żelazną i sięgała do wysokości drugiego piętra kamienic. Mimo stromych schodów codziennie wspinały się na nią tłumy ludzi. Konstrukcję rozebrano po kilku miesiącach, gdy zlikwidowano małe getto. Utrwalony na fotografiach drewniany pomost od lat inspiruje artystów i muzealników. W 2007 r. autor murali Adam X namalował go na betonowej ścianie vis-a-vis klubokawiarni Chłodna 25. Z kolei Muzeum Historii Żydów Polskich zamierza odtworzyć kładkę jako element swojej przyszłej ekspozycji. Wcześniej jednak postanowiło zrealizować śmiały projekt dwóch młodych artystek Anny Baumgart i Agnieszki Kurant.

W listopadzie w miejscu kładki zawisną nad Chłodną przymocowane do latarni srebrzyste balony. Umieszczona 4,5 m nad jezdnią instalacja składać się będzie z dwóch olbrzymich nawiasów o wysokości 9 m i trzech umieszczonych między nimi kul-kropek o średnicy 1,6 m.

- Autorki traktują to jako rzeźbę konceptualną. Wielokropek oznacza puste miejsce, wyjęcie z narracji, wymazanie z pamięci, wyrwę w historii, temat tabu. Druga wojna światowa przyniosła śmierć jednej trzeciej mieszkańców Warszawy, w tym prawie całej żydowskiej społeczności. Z pejzażu miasta zniknęły na zawsze architektura synagog i dźwięk języka jidysz. To jest ta pustka - wyjaśnia kuratorka projektu Ewa Toniak, historyczka i krytyczka sztuki.

Opowiadając o tragedii, artystki użyją jednak języka kultury masowej i bezkonfliktowej estetyki glamour. Nadmuchane balony przypominają reklamę, a odbijające obraz ulicy lustrzane kule kojarzą się z dyskoteką. Autorki same przyznają się do inspiracji historią ostatniej ofiary muru berlińskiego, która w 1989 r. próbowała nad nim przelecieć skonstruowanym przez siebie balonem. Odwołują się też do dzieł Andy'ego Warhola, Jeefa Koonsa i Philippe'a Parreno, a także filmu "Truman Show" (w nadmuchanych półksiężycach i kulach jest jakieś podobieństwo do pokazanego w filmie papierowego nieba fikcyjnego świata).

- Dyktowana przez rozmaitych "strażników pamięci" estetyka monumentu już się wyczerpała. Wydarzenia, które przypominamy, są zbyt straszne, by przedstawiać je w rzeźbie figuratywnej czy nawet abstrakcyjnej. Do mówienia o traumie potrzebny jest nowy język. Dlatego sięgnęłyśmy po pop, kliszę i kicz. Ten język już funkcjonuje. Mam na myśli komiks "Maus" - mówi Anna Baumgart.

- To praca jest opozycją wobec pomników. Można ją nazwać kontrpomnikiem. To ich bunt wobec tradycyjnego upamiętnienia wydarzeń, do którego jesteśmy przyzwyczajeni - precyzuje Ewa Toniak.

Projekt instalacji już wywołał dyskusje. Nie wszystkim się podoba.

- Trochę mi pachnie zabawami cyrkowymi. Coś mnie w nim denerwuje - mówi Jan Jagielski z Żydowskiego Instytutu Historycznego.

Muzeum Historii Żydów Polskich broni "wielokropka".

- Jesteśmy nowym muzeum i szukamy nowego języka mówienia o Holocauście. To nasza misja - tłumaczy Karolina Sakowicz, koordynator programów publicznych MHŻP.

Instalacja powisi nad Chłodną około miesiąca. Będą jej towarzyszyć otwarte debaty o pamięci i sposobach upamiętniania historii w przestrzeni miejskiej. W jednej z nich weźmie udział znany niemiecki krytyk Jörg Heiser, który przygotowuje tekst o "wielokropku". W przyszłości instalacja ma się stać "rzeźbą do wynajęcia" i pojawiać też w innych miejscach lokalnej traumy, np. w Dreźnie, gdzie był hitlerowski obóz dla homoseksualistów, czy w meksykańskim mieście, w którym masowo mordowane są kobiety.

- Nie ograniczamy jej tylko do getta i Holocaustu. Poświęcamy ją wszystkim niewypowiedzianym tabu - mówi Anna Baumgart.

Tymczasem władze dzielnicy Wola mają w planach stałe upamiętnienie kładki na Chłodnej przy użyciu gry światła.

Przeczytaj także: Wspomnienia zwykłych mieszkańców, nie bohaterów