Zobacz, jak umierała Starówka. Nieznane zdjęcia

Zdjęcia są niezwykłe. Dzień po dniu oglądamy umieranie Starego i Nowego Miasta. Mury domów stają się coraz bardziej postrzępione. Wieże kościołów coraz niższe. Muzeum Powstania Warszawskiego wzbogaciło się o unikatowy album z fotografiami walczącej Starówki

Weź udział w Quizie o Powstaniu Warszawskim

Joanna Jastrzębska-Woźniak z Muzeum Powstania Warszawskiego z namaszczeniem wyjmuje album. Okładki gdzieś przepadły. Na pierwszej stronie napis: "Zagłada Miasta". Na kolejnej: "Powstanie Warszawskie, zdjęcia dokumentalne fot. Edward Tomiak".

Dokument z masakry

Album jest rodzajem upamiętnienia autora fotografii. Sporządził go po jego śmierci ojciec Adam Tomiak. Część zdjęć pokolorował, tak że sprawiają wrażenie, jakby były skąpane w ogniu i krwi.

- Edward nie doczekał końca wojny. A przecież do chwili wyzwolenia zostało już tak niewiele czasu. Zaledwie miesiąc - mówi Joanna Jastrzębska-Woźniak i na dowód pokazuje pożółkłą kartkę z oświadczeniem Franciszka Kędzierskiego z grudnia 1945 r.: "W łagrze koncentracyjnym Melk (filia obozu w Mauthausen w górnej Austrii - red.) zapoznałem więźnia politycznego Edwarda Tomiaka z Poznania lat około 22 na izbie chorych, który 7 kwietnia 1945 zamarł przypuszczalnie z ogólnego wyczerpania".

Otwieram kolejne strony albumu. Ponad dwieście fotografii. Widzimy, jak z upływem czasu kurczą się mury kościoła Najświętszej Marii Panny na Nowym Mieście. Jak w Rynku Starego Miasta znikają kolejne kamienice. Niektóre zdjęcia są wstrząsające. Najbardziej te z 13 sierpnia 1944 r., gdy przy Kilińskiego eksplodował zdobyty przez powstańców czołg-pułapka, czyli sprengstoffträger nafaszerowany materiałem wybuchowym. Zginęło wówczas ponad 300 osób. Na zdjęciach Tomiaka widać szczątki rozerwanych na kawałki ofiar. Unikatowe są też fotografie z rejonu ulicy Muranowskiej i Bonifraterskiej.

Z cywilami do obozu

- Tomiak mieszkał tam wraz z rodzicami, siostrą i dwoma braćmi. Cała rodzina to uchodźcy wysiedleni w czasie okupacji przez Niemców z Poznania, gdzie przed 1939 r. prowadzili zakłady poligraficzne Atom - opowiada Joanna Jastrzębska-Woźniak i dodaje, że historykom muzealnym nie udało się przypisać autora fotografii do żadnego z walczących plutonów.

- Nie ma go w spisach - mówi. Gdy Powstanie upadło, Edward wraz z bratem trafili najpierw do obozu w Auschwitz. Potem przewieziono go do Melku, filii Mauthausen. Oglądając wklejone do albumu odbitki, łatwo się przekonać, że także negatywy przeszły ciężkie chwile. Musiały być uszkodzone, zagrzybione. Kto je wywiózł z Powstania?

- Album kupiliśmy od osoby, która nie przyznawała się do żadnych związków z rodziną. Za to udało się nam skontaktować z siostrą Edwarda Tomiaka - Janiną Hrosenchik mieszkającą dziś na Florydzie - słyszymy.

Po wojnie pod pseudonimem artystycznym Janina Maris występowała w teatrach Poznania, Warszawy i Łodzi. Jej zdjęcie - ładna blondynka w panterce i z zabójczą fryzurą - oglądamy w albumie. Kobieta ma na rękawie opaskę z czerwonym krzyżem, obok stoi jej ojciec Adam, a w głębi widać plakat "Do broni w szeregach AK". - Pani Janina opowiadała nam, że z Powstania wyszła z matką, przechodząc przez obóz przejściowy w Pruszkowie. Prawdopodobnie przez ten sam obóz przeszedł jej brat Edward Tomiak, który z Warszawy wyszedł wraz z ludnością cywilną. Ostatni kontakt jej rodzina miał z nim jesienią 1944 r., kiedy to wysłał list z obozu w Auschwitz do ciotki w Poznaniu. Oczywiście napisany po niemiecku - słyszymy.

Spacery po nieodbudowanej Warszawie z Jerzym S. Majewskim

Zobacz jak wyglądała Warszawa zburzona po Powstaniu Warszawskim. Galeria kadrów z filmu "Miasto ruin"