Odbudowa Warszawy na prestiżowej liście UNESCO?

Archiwum Biura Odbudowy Stolicy może trafić na prestiżową listę UNESCO "Pamięć świata". To szansa pokazania, jak pionierskim dziełem była rekonstrukcja zburzonych w czasie wojny warszawskich zabytków

- Archiwum Biura Odbudowy Stolicy to wyjątkowy zespół dokumentów. Ilustruje skalę zniszczeń i kolejne etapy prac przy rekonstrukcji zabytków i odtwarzaniu zniszczonego miasta - mówi Ryszard Wojtkowski, dyrektor Archiwum Państwowego m.st. Warszawy, w którym ten zbiór jest przechowywany.

To też trudny do przecenienia dokument skali problemów, jakie niosła odbudowa.

Z jednej strony bowiem BOS traktowany był przez nowe władze komunistyczne instrumentalnie, jako narzędzie do odbudowy oraz przebudowy zniszczonej Warszawy w miasto socjalistyczne - takie jakie odpowiadać miało władzy. Pogotowie budowlane BOS podejmowało decyzje o rozbiórce murów dziesiątków XIX-wiecznych kamienic, także tych już odbudowywanych, często po to, by uniemożliwić do nich powrót prywatnych właścicieli. Urbaniści i architekci, którzy przed wojną projektowali co najwyżej kompleksy budynków, teraz mogli tworzyć wizje całych dzielnic, ignorując przy tym dawne podziały własnościowe. Dziś taki sposób działania Biura jest poddawany ostrej krytyce.

Z drugiej jednak strony w ramach BOS zapaleńcy tacy jak prof. Jan Zachwatowicz robili wszystko, by uratować jak najwięcej z dziedzictwa narodowego zniszczonego w czasie wojny. To im zawdzięczamy odtworzenie zniszczonych zabytkowych dzielnic Warszawy. I o ile budowa nowych osiedli i dzielnic w miejscu zniszczonej zabudowy nie była w dźwigającej się z ruin Europie czymś wyjątkowym, to już rekonstrukcja zabytkowego Traktu Królewskiego, Starego i Nowego Miasta była przedsięwzięciem bez precedensu w historii świata. Dodajmy - łamiącym obowiązujące wówczas zasady konserwatorskie. Przed katastrofą drugiej wojny światowej konserwatorzy sprzeciwili się bowiem rekonstrukcji zniszczonych zabytków. Teraz ten sprzeciw został przełamany.

Bez rekonstrukcji zabytków Warszawy nie doszłoby do odbudowy Głównego Miasta w Gdańsku czy Rynku we Wrocławiu. Kilka dziesięcioleci później rekonstrukcję fragmentów zabytkowych zespołów miejskich zaczęto podejmować w Niemczech i innych krajach - zawsze jednak odwołując się do precedensu warszawskiego.

Pionierski i unikatowy charakter rekonstrukcji naszej Starówki został doceniony przez świat już trzydzieści lat temu, kiedy to na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO wpisano Stare Miasto. Teraz czas na archiwalia dokumentujące tamto osiągnięcie.

- Wniosek został złożony - mówi dr Barbara Berska, zastępca naczelnego dyrektora Archiwów Państwowych. Decyzja podjęta będzie jeszcze w tym roku. Tymczasem w maju stolica gościć będzie czwartą Międzynarodową Konferencją Programu UNESCO "Pamięć świata". - Miejsce inauguracji wybraliśmy nieprzypadkowe - Zamek Królewski starty z powierzchni ziemi i odbudowany po wojnie - zapowiada dr Berska.

Program "Pamięć świata" (Memory of The World) powstał w 1992 r. Ma ratować i udostępniać najważniejsze dokumenty dziedzictwa dokumentacyjnego. Na międzynarodową listę wpisywane są dzieła i zespoły archiwalne o najdonioślejszym dla świata znaczeniu.

- Dziś znajdują się na niej 193 obiekty, w tym dziewięć z polskich zbiorów. Są to np.: autograf De revolutionibus Kopernika z 1573 r. z Biblioteki Jagiellońskiej, rękopisy Fryderyka Chopina ze zbiorów Biblioteki Narodowej i Towarzystwa im. Chopina - opowiada Barbara Berska. Archiwum BOS byłoby trzecim oprócz tablic 21 postulatów gdańskich z 1980 r. i archiwum getta warszawskiego Ringelbluma zespołem dokumentów dotyczących dwudziestowiecznych dziejów Polski.

Ryszard Wojtkowski mówi, że wpisanie archiwum na listę przyspieszyłoby jego digitalizację i udostępnienie całości w internecie. Na maj zapowiada wystawę poświęconą archiwaliom BOS. Kolejną, pokazującą dokonania i grzechy Biura, szykuje Dom Spotkań z Historią.

Spacery po nieodbudowanej Warszawie z Jerzym S. Majewskim

Stare warszawskie neony. Zobacz zdjęcia!